Wij moeten het droevige feit onder ogen zien dat de menselijke natuur even ruw, wreed en ongevoelig blijft als zij altijd geweest is. Geweld neemt in deze tijd op een schaamteloze manier toe. In het volgende artikel schetst Radha Burnier, de internationale president van de Theosophical Society, hoe geweld een rol speelt en wat de bron is van moraliteit zodat we zouden kunnen helpen om het geweld in de wereld terug te dringen.
De bron van moraliteit
De menselijke natuur verandert niet gemakkelijk: in feite lijkt zij zelfs niet te veranderen gedurende eeuwenlange radicale externe verandering. Tegenwoordig moeten wij het droevige feit onder ogen zien dat de menselijke natuur even ruw, wreed en ongevoelig blijft als zij altijd geweest is. Geweld neemt op een schaamteloze manier toe. Djengis Khan trok door Azië waarbij hij ieder die hij tegenkwam ombracht en hij werd een beroemdheid. De moslims die India binnenvielen waren niet anders: zij doodden alle monniken in de belangrijke Boeddhistische universiteit van Nalanda en traden alle niet-moslims gewelddadig tegemoet. Maar geweld is niet alleen het domein van moslims. De slavenhandel was enorm gewelddadig, waarbij er onvoorstelbare aanslagen gepleegd werden op de lichamen en waardigheid van miljoenen mensen. In de huidige tijd is er zulk wijdverbreid geweld tegen arme kinderen, dieren, vrouwen, gevangenen enzovoort dat de gevaren van het oerwoud nietig lijken vergeleken bij het leven in de steden.
Toen de ‘koude’ oorlog eindigde, klonk er een zucht van opluchting in de zogenoemde vrije wereld, maar vrijheid lijkt snel te eroderen in ‘democratieën’ die zogenaamd gebouwd zijn op het grote principe van vrijheid. Een Amerikaanse krant meldt dat de regering van de VS denkt over het uitgeven van miljarden dollars aan het vestigen van een surveillancesysteem, om de activiteiten van iedereen die het land binnen komt in de gaten te houden, vanaf het moment dat zij een visum aanvragen. Dit is precies wat ze deden in communistisch Rusland, China en andere totalitaire staten waar mensen bekeken en bespioneerd werden en worden. ‘De verdediging van het thuisland’ lijkt bijna iedere wreedheid te rechtvaardigen: mensen in vernederende omstandigheden brengen, hen kwellen, hun persoonlijke levenssfeer schenden enzovoort. Egoïstische overwegingen overheersen de democratische waarden die luidkeels geproclameerd worden.
Fanatisme komt ook op in de politiek. Religieuze onverdraagzaamheid is maar al te gewoon. De eminente wetenschapper Aston kwam terug op zijn kennis van ‘Occult Chemistry’ om te ontkomen aan verlies van respect door de wetenschappelijke gemeenschap. Neurowetenschappers zeggen steeds dat het denkvermogen een activiteit is van de hersenen. Ook op het politieke vlak worden er verwoede pogingen gedaan om leerstellingen aan andere mensen op te dringen. Technologie is beschikbaar om geweld te verergeren, om wreedheid te systematiseren en wijd en zijd fanatisme te praktiseren. De propagandamachine hersenspoelt mensen op een effectieve manier en wordt in stand gehouden door de macht van het geld.
Hoe kunnen moraliteit en deugd teruggebracht worden in het menselijk hart naarmate de menselijke maatschappij afdaalt naar diepere en diepere niveaus van barbarij? Een voorbeeld daarvan is de rol van zelfs vrouwen in de misdaad. Opgeschilderde jonge vrouwen, die er mooi en opgewekt uitzien, vernederen en martelen gevangenen; sommigen van die gevangenen hebben misschien geen kwaad gedaan, maar zijn alleen op verdenking daarvan opgesloten (bijv. in Irak en Afghanistan).
Vanuit theosofisch oogpunt biedt geboorte in een mannen- of vrouwenlichaam verschillende soorten gelegenheden voor de ontwikkeling van het menselijk karakter, en daarom wordt er meestal een balans in stand gehouden in het aantal incarnaties in iedere sekse. Annie Besant suggereerde dat geboorte in een vrouwelijk lichaam meer geduld, vriendelijkheid en zorg voor anderen aanleert: een moeder houdt de wacht en zorgt voor haar baby ook als ze erg moe is, en brengt gemakkelijk offers opdat het kind gezond en gelukkig opgroeit – een gelegenheid die zich niet voordoet in een mannenlichaam.
Het opzettelijk onderwijzen van wreedheden aan vrouwen door legertraining is een stap terug in de evolutie van de ziel. Precies zo is het bewapenen van kinderen met dodelijk wapentuig en hen gebruiken om bloed te vergieten, volkomen fout. De lange periode die het mensenkind nodig heeft om in staat te zijn voor zichzelf te zorgen, zou een evolutionair middel kunnen zijn om agressieve neigingen, overgeërfd door het brein, te beperken. Zelfs een jong dier zonder fysieke kracht gromt, krabt of bijt naar een indringer die gevaar betekent. Maar een mensenkind heeft lange tijd geen tanden, heeft helemaal geen kracht en is volkomen afhankelijk. Het kan groeien zonder agressieve eigenschappen te ontwikkelen.
Ideeën om gelijke kansen voor vrouwen ook toe te passen bij oorlogvoering en om ook kinderen daarin te laten participeren, zijn misschien helemaal niet afgestemd op het spirituele plan voor de wereld.
Wat is de bron van ware moraliteit? Een vraag van wezenlijk belang voor ons allen in de huidige tijd. De Grieken dachten dat deugden eigenschappen van de ziel waren, het licht van de logos (Isvara) weerspiegeld in ieder bewustzijn. Licht maakt het zien mogelijk en helder licht is nodig om goed te zien. Dat licht is de intelligentie in ieder levend wezen, zelfs de minste.
Het goddelijke licht wordt weerspiegeld vanuit de logos in de jivatma of monade, daarna in het causale bewustzijn, daarna in het denkvermogen. Op causaal niveau ontwikkelt het menselijk bewustzijn geen slechte eigenschappen, omdat het licht sterk genoeg is om alle duisternis van de lagere impulsen tegen te houden, en het goede te destilleren uit de ervaringen, opgedaan in de buitenwereld. Maar tegen de tijd dat het weerspiegelde licht het denkvermogen verlicht, is het nogal zwak. Toch noemen wij het deugd.
Wij weten alleen wat deugd is op een zwak soort manier: we leven niet deugdzaam doordat het licht niet helder genoeg schijnt in ons denkvermogen. Deugd kan niet gecultiveerd worden, maar ze kan gevoed worden, net zoals we een zaadje niet kunnen laten groeien maar wel kunnen helpen door water en zorg te geven. Dat moet er gedaan worden voor deugd op het individuele en collectieve niveau.
Eén manier is om geweld helemaal af te zweren, alsook kwade wil, vijandigheid en agressieve gedachten en intenties. Zelfs scherpe woorden vormen een deel van het geweld dat de vrede van de aarde verstoort. Fanatisme moet afgelopen zijn binnenin ons, niet alleen in instellingen. Wij moeten onszelf in de gaten houden en beseffen dat het fanatiek is om overal een mening over te hebben.
Voor ons als theosofen kan de manier waarop wij leven, denken en spreken heel belangrijk zijn. Dan kan de gemeenschap van theosofen in deze tijd wellicht bijdragen om de beschaving weer op het juiste spoor te zetten.
Een eeuw geleden schreef een Meester van Wijsheid dat leden van de Theosophical Society fanatisme in elke vorm dienen te bestrijden. Het is onze verantwoordelijkheid en plicht om die verheven Wezens te helpen van wie gezegd wordt dat zij de mensheid behoeden voor het nog slechter worden door spirituele invloeden neer te doen dalen om het goede te inspireren en de golf van barbarij terug te dringen.
Uit: The Theosophist van juli 2004
Vertaling: A.M.I.